अष्टाध्यायी : सामान्य परिचय
अष्टाध्यायी महर्षि पाणिनि की सर्वोत्कृत्ष्ट रचना है । यह लौकिक संस्कृत का सर्वोत्कृष्ट व्याकरणग्रन्थ है । यह सूत्र पद्धति में लिखा…
वेद, व्याकरण, दर्शन और संस्कृत भाषा पर चिन्तन-मनन के लेख।
श्रेणी “व्याकरण” के 13 लेख
अष्टाध्यायी महर्षि पाणिनि की सर्वोत्कृत्ष्ट रचना है । यह लौकिक संस्कृत का सर्वोत्कृष्ट व्याकरणग्रन्थ है । यह सूत्र पद्धति में लिखा…
आचार्य पाणिनि के जीवन के विषय में प्रामाणिक सामग्री का अत्यन्त अभाव है । विभिन्न ग्रन्थाों में यत्किंचित प्राप्त विवरणों के आधार प…
आचार्य पाणिनि से प्राचीन ८५ वैयाकरणों के नाम प्राप्त होते हैं । इनमें से १० वैयाकरणों के नाम पाणिनीय अष्टाध्यायी में दिये हैं । १५…
व्युत्पत्ति – वि (उपसर्ग)+ आ (उपसर्ग)+ कृ (धातु)+ ल्युट् (प्रत्यय) अर्थ– व्याक्रियन्ते विविच्यन्ते प्रकृतिप्रत्ययादयो यत्र तद् व्य…
स्वरों के ह्रस्वादि भेदोपभेद अ इ उ ऋ लृ आ ई ऊ ऋ ए ओ ऐ औ अ इ उ ऋ लृ ए ओ ऐ औ ह्रस्व दीर्घ प्लुत उदात्त उदात्त उदात्त अनुदात्त अनुदात…
१. मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ।। ल.कौ. ९ । अष्टा. १.१.८ ।।वृत्ति : मुखसहितनासिकयोच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात् । तदित्थम् – अ…
१. उच्चैरुदात्तः ।। ल.कौ. ६ । अष्टा. १.२.२९ ।।अर्थ : कण्ठ‚ तालु आदि स्थानों के ऊपरी भाग से जिस स्वर की उत्पत्ति होती है उसे उदात्त…
१. ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः ।। ल.कौ. ५ । अष्टा. १.२.२७ ।।वृत्ति : उश्च ऊश्च ऊ३श्च वः‚ वां काल इव कालो यस्य सोऽच् क्रमाद् ह्रस्वदी…
प्रत्याहार सूत्रों (माहेश्वर सूत्र) से यूँ तो सैकड़ों प्रत्याहार बन सकते हैं किन्तु आवश्यकता के अनुसार कुल प्रचलित प्रत्याहारों की…
१. आदिरन्त्येन सहेता । ल.कौ. ४ । अष्टा. १.१.७१ ।।वृत्ति : अन्त्येनेता सहित आदिर्मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । यथाऽणिति अइउवर्…
1. हलन्त्यम् ।। ल.कौ. १ । अष्टा. १.३.३ ।।वृत्ति : उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात् । उपदेश आद्योच्चारणम् । सूत्रेष्वदृष्टं पदं सूत्रान्त…