संस्कृतजगत् ब्लॉग

वेद, व्याकरण, दर्शन और संस्कृत भाषा पर चिन्तन-मनन के लेख।

सभी लेख लघुप्रश्नाः · 14व्याकरण · 13ऋक्सूक्त · 9वैदिक साहित्य · 7संवादसूक्त · 4योगदर्शन · 4वैदिक आख्यान · 2मङ्गलाचरण · 2संस्कृत भाषा · 1सूक्तसंग्रह · 1बालगीत · 1यजुर्वेद · 1

श्रेणी “व्याकरण” के 13 लेख

व्याकरण · 5 जून 2021

अष्टाध्यायी : सामान्य परिचय

अष्टाध्यायी महर्षि पाणिनि की सर्वोत्कृत्ष्ट रचना है । यह लौकिक संस्कृत का सर्वोत्कृष्ट व्याकरणग्रन्थ है । यह सूत्र पद्धति में लिखा…

⏱ ≈6 मि.👁 1
व्याकरण · 1 जून 2021

महर्षि पाणिनि - संक्षिप्त परिचय ।

आचार्य पाणिनि के जीवन के विषय में प्रामाणिक सामग्री का अत्यन्त अभाव है । विभिन्न ग्रन्थाों में यत्किंचित प्राप्त विवरणों के आधार प…

⏱ ≈3 मि.👁 0
व्याकरण · 1 जून 2021

पाणिनि व उनके पूर्ववर्ती वैयाकरण ।

आचार्य पाणिनि से प्राचीन ८५ वैयाकरणों के नाम प्राप्त होते हैं । इनमें से १० वैयाकरणों के नाम पाणिनीय अष्टाध्यायी में दिये हैं । १५…

⏱ ≈3 मि.👁 1
व्याकरण · 23 फ़रवरी 2021

स्वरों के भेदोपभेद

स्वरों के ह्रस्वादि भेदोपभेद अ इ उ ऋ लृ आ ई ऊ ऋ ए ओ ऐ औ अ इ उ ऋ लृ ए ओ ऐ औ ह्रस्व दीर्घ प्लुत उदात्त उदात्त उदात्त अनुदात्त अनुदात…

⏱ ≈5 मि.👁 0
व्याकरण · 19 फ़रवरी 2021

अनुनासिक संज्ञा : संज्ञा प्रकरण

१. मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ।। ल.कौ. ९ । अष्टा. १.१.८ ।।वृत्ति : मुखसहितनासिकयोच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात् । तदित्थम् – अ…

⏱ ≈2 मि.👁 0
व्याकरण · 19 फ़रवरी 2021

उदात्त‚ अनुदात्त व स्वरित संज्ञा : संज्ञा प्रकरण

१. उच्चैरुदात्तः ।। ल.कौ. ६ । अष्टा. १.२.२९ ।।अर्थ : कण्ठ‚ तालु आदि स्थानों के ऊपरी भाग से जिस स्वर की उत्पत्ति होती है उसे उदात्त…

⏱ ≈3 मि.👁 0
व्याकरण · 19 फ़रवरी 2021

ह्रस्व‚ दीर्घ व प्लुत संज्ञा : संज्ञा प्रकरण

१. ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः ।। ल.कौ. ५ । अष्टा. १.२.२७ ।।वृत्ति : उश्च ऊश्च ऊ३श्च वः‚ वां काल इव कालो यस्य सोऽच् क्रमाद् ह्रस्वदी…

⏱ ≈2 मि.👁 0
व्याकरण · 18 फ़रवरी 2021

४२ प्रत्याहार सूची

प्रत्याहार सूत्रों (माहेश्वर सूत्र) से यूँ तो सैकड़ों प्रत्याहार बन सकते हैं किन्तु आवश्यकता के अनुसार कुल प्रचलित प्रत्याहारों की…

⏱ ≈5 मि.👁 0
व्याकरण · 16 फ़रवरी 2021

प्रत्याहार संज्ञा : संज्ञा प्रकरण

१. आदिरन्त्येन सहेता । ल.कौ. ४ । अष्टा. १.१.७१ ।।वृत्ति : अन्त्येनेता सहित आदिर्मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । यथाऽणिति अइउवर्…

⏱ ≈5 मि.👁 0
व्याकरण · 14 फ़रवरी 2021

इत् संज्ञा : संज्ञा प्रकरण

1. हलन्त्यम् ।। ल.कौ. १ । अष्टा. १.३.३ ।।वृत्ति : उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात् । उपदेश आद्‍योच्चारणम् । सूत्रेष्वदृष्टं पदं सूत्रान्त…

⏱ ≈2 मि.👁 0