पातञ्जल योग दर्शन : साधनपाद (द्वितीय अध्याय) ।।
तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥२.१॥ समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥२.२॥ अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥२.३…
वेद, व्याकरण, दर्शन और संस्कृत भाषा पर चिन्तन-मनन के लेख।
तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥२.१॥ समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥२.२॥ अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥२.३…
अथ योगानुशासनम् ॥१.१॥ योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥१.२॥ तदा द्रष्टु: स्वरुपेSवस्थानम् ॥१.३॥ वृत्तिसारूप्यम् इतरत्र ॥ १.४ ॥ वृत्तयः पञ्च…
स्वरों के ह्रस्वादि भेदोपभेद अ इ उ ऋ लृ आ ई ऊ ऋ ए ओ ऐ औ अ इ उ ऋ लृ ए ओ ऐ औ ह्रस्व दीर्घ प्लुत उदात्त उदात्त उदात्त अनुदात्त अनुदात…
मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुक्तीः परिभाव्य च ।वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीयं विरच्यते ।।अन्वय : मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुक्तीः परिभाव्य च इयं व…
१. मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ।। ल.कौ. ९ । अष्टा. १.१.८ ।।वृत्ति : मुखसहितनासिकयोच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात् । तदित्थम् – अ…
१. उच्चैरुदात्तः ।। ल.कौ. ६ । अष्टा. १.२.२९ ।।अर्थ : कण्ठ‚ तालु आदि स्थानों के ऊपरी भाग से जिस स्वर की उत्पत्ति होती है उसे उदात्त…
१. ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः ।। ल.कौ. ५ । अष्टा. १.२.२७ ।।वृत्ति : उश्च ऊश्च ऊ३श्च वः‚ वां काल इव कालो यस्य सोऽच् क्रमाद् ह्रस्वदी…
प्रत्याहार सूत्रों (माहेश्वर सूत्र) से यूँ तो सैकड़ों प्रत्याहार बन सकते हैं किन्तु आवश्यकता के अनुसार कुल प्रचलित प्रत्याहारों की…
१. आदिरन्त्येन सहेता । ल.कौ. ४ । अष्टा. १.१.७१ ।।वृत्ति : अन्त्येनेता सहित आदिर्मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । यथाऽणिति अइउवर्…
1. हलन्त्यम् ।। ल.कौ. १ । अष्टा. १.३.३ ।।वृत्ति : उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात् । उपदेश आद्योच्चारणम् । सूत्रेष्वदृष्टं पदं सूत्रान्त…
नत्वा सरस्वतीं देवीं शुद्धां गुण्यां करोम्यहम्पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदीम् ।।अन्वय : अहं शुद्धां गुण्यां सरस्वतीं देवीं नत…